Türkçe’nin kendisi için varolan bütün zorluklarına rağmen
Tutunamayanlar’dan okuyan Richard Melka’ya teşekkürler.

“Whether large or small, a city is something very different than the sum of its houses, streets and monuments, and in the same vein it isn’t just a center of economy, trade and industry either. City, as the spatial projection of social relations, reveals itself as a place where the web of borderlines separating the mundane from the holy, the work from the entertainment, the men from the women, the family from what is stranger to it intersect in itself, and also form its construction at the same time. And with this quality, it provides us a perfect decryption key.”  -  Maurice Aymard

In opposite of urban transformation of Sulukule where it’s dwellers were clustered under a common identity, transformation of another district of Istanbul’s Historical Peninsula on Haliç (Golden Horn); Fener Balat Ayvansaray goes silently, without attracting the same public attention. Starting out from the transformation process, in this new work of Sehir ve Bellek (The City and The Memory) of artizinconnu, I’ve tried to explore the meaning of the word “texture” that has been heard frequently in relation to urbanism.

Inspired by works of Fernand Braudel, Henri Lefebvre and Sergei M. Eisenstein, in this documentary, I’ve attempted to push the viewer to “see” further than what is “visual” by “looking” and “hearing” the urban spaces under the light of it’s collective and individual use. The camera opens from across the Haliç (Golden Horn) in Beyoğlu (Pera) and while carrying the viewer gradually into the district focuses on social characteristics of fragmented spaces. Passing through the roads that connect to the city, the district’s market, residential area that has been reached is explored from the view point of a woman who immigrated from Karadeniz (Black Sea) to Istanbul in the fifties.

[comments]

[ENG]

“Bir kent, ister büyük olsun ister küçük, içindeki evlerin, anıtların, sokakların toplamından çok başka bir şeydir; tıpkı bunun gibi sadece bir ekonomi, ticaret, endüstri merkezi de değidir. Toplumsal ilişkilerin mekânsal izdüşümü olarak kent, dünyevi olanı kutsal olandan, çalışmayı eğlenceden, kamuya ait olanı özel olandan, erkekleri kadınlardan, aileyi ona yabancı olan herşeyden ayıran sınır çizgileri ağının kendi içinde kesiştiği, aynı zamanda da onun yapısını oluşturduğu bir mekân görünümüyle karşımıza çıkar. Bu niteliği ile de, mükemmel bir şifre anahtarı sağlar bize.”  –  Maurice Aymard

Belli bir kimlik altında toplanmayan mağdurlarıyla Sulukule’deki kadar yankı uyandırmasa da İstanbul suriçinde Fener, Balat, Ayvansaray semtlerindeki kentsel dönüşüm çalışmaları sessizce devam etmekte. Dönüşüm sürecinden hareketle kent üzerine yapılan tartışmalarda çokça bahsi geçen “doku” kavramının ne olduğu üzerine fikir yürütmeye çalışan Fener Balat’ı Duydun mu?, yeniden inşa etmek için yıkma düşüncesinden, modern şehir mekânı düşüncesine ulaşan bir sürecin sonucunda ortaya çıkmış bir belgesel çalışma oldu.

Lefebvre’e göndermeyle “görsel” olanın gölgesinden kurtularak “görme”yi, “duyma”yla tetiklemeye çalışan filmde, şehir mekânı, onun kolektif ve bireysel kullanım pratiğinin ışığında kavranmaya çalışıldı. İlk keşif gezilerinde karşılaştığım seslerle şekillenmeye başlayan fikir, çekimler devam ettikçe ortaya çıkan açmazların adım adım çözümlenmesiyle geliştiği kadar ancak mekânla tarihsel bir bağlantı kurabildikten sonra içerik kazandı, somutlaştı. Bu bağlantı, mahallenin Rumlar’dan arındırılmasından göç olgusuna, kadının toplum içindeki emeği ve yerinden, özgürlük algısının değişkenliğine, şehir ve modern hayat ilişkisine kadar uzanan konulara değinerek yakın tarihin konsensusuyla ilgili ipuçları veren ve hayatımızı yeniden üretmemizde önemli faaliyetleri kapsamakla birlikte özel alanda görünmez kılınanın dile geldiği söyleşide temel buldu.

İzleri gittikçe silikleşen zamanı mekâna geri kazandırma çabasıyla Haliç’in karşı kıyısında açılan objektif, izleyiciyi aşamalı olarak mahalleye taşırken birbirinden ayrılmış mekânların sosyal özelliklerine odaklanıyor. Mahallenin şehirle bağlantısının kurulduğu yollardan, esnaf ve sosyalleşme alanı olarak çarşıdan geçtikten sonra varılan meskûn alan, 50′li yıllarda Karadeniz’den İstanbul’a evlenme dolayısıyla göçmüş bir kadının gündelik hayatından aktardıklarıyla keşfediliyor.

[yorumlar]

SÖYLEŞİDEN KESİTLER

 ”Sanat yapıtı, kuşkusuz sonuca ulaşmaya çalışır, ama yöntemlerinin bütün inceliğini yönelttiği nokta süreçtir.”   –  Film Duyumu, Sergey M. Eisenstein

Bir zamanların Grande Rue de Pera’sı İstiklal Caddesi ve Beyoğlu, Osmanlı’dan beri Batı’yı temsil etmiş olmakla birlikte bir kuşağın, İstanbul’un entelijansiyasıyla olduğu kadar marjinalleştirilmiş ve yoksul kesimleriyle, yerli yabancı göçmenleriyle kısaca Tarlabaşı Bulvarının sınır oluşturmasına rağmen şehrin en heterojen nüfusuyla iletişim kurabildiği ve karşılıklı olarak beslenebildiği ölçüde kültürel dinamiği yoğun mekânlardan.

Tarlabaşı’ndaki kentsel dönüşüm uygulamalarının bir uzantısı olarak Emek Sineması, Yeni Rüya Sineması ve İnci Pastanesi’nin yer aldığı Cercle d’Orient binasının dönüştürülme çalışmaları, İstanbul’un çeşitli bölgelerinde uygulanan kentsel dönüşüm mağdurlarından farklı bir kitleyi sokağa dökmesi açısından sanırım bir ilki oluşturdu.

İstanbul’da, İstanbul Kültür ve Sanat Vakfı etkinlikleriyle yetişen bir kuşaktan bahsetmenin mümkün olduğu ölçüde, sanatçı, öğrenci, akademisyen, çoğunluğu Festival takipçilerinden oluşan kültürel sermaye sahibi bir kitlenin, Film Festivali’ne ev sahipliği yapmış, Beyoğlu’nun en eski sinemalarından Emek’in yıkılmasına karşı olduğunu ifade etmek için sokağa çıkması birçok açıdan manidar olduğu kadar belki de İstiklal Caddesi’nin sessiz sedasız ama kararlı bir biçimde devam eden dönüşümünü görünür kılacak nitelikte.

Kamera açılarının genelden çok yakın planlar üzerine kurulduğu, genel planları, tıpkı hikayenin genel manzarası gibi izleyicinin zihninde canlandırabilme fakültesine sahip, her sahnesinin birbiriyle ilişkilendirildiği, oldukça ağır hatta bir karabasana dönüşen fiktif ama hakiki bir hikayenin akıcı ve yenilikçi olduğunu düşündüğüm bir kurguyla filmsel zaman üzerinde esprili ve kıvrak geçişler üretildiği Bornova Bornova’yı farklı bir sinema özleminde olan herkesin ama özellikle gençlik yılları 80 sonrasına denk gelmiş kuşağın izlemesi gereken filmler arasına sokuyor kanımca.

Hepimizin hayatında eni konu varolan ilişkilerden yola çıkarak bir kuşağın analizini yapmak ve eleştirel bir bütün manzaraya ulaşmak, yönetmeninin olduğu kadar filmin üretiminde yer alan her bir birimin ortak bir zihniyet içerisinde çalışmasıyla ortaya çıkmış gibi göründü bana. Ses, kurgu, görüntü, oyunculuk, sanat yönetmenliği incelikle düşünülmüş ve daha da önemlisi bir bütün düşünceyi tamamlayan düşünceler üretmiş açıkça. Yine de söylemeliyim ki filmin en ve hatta tek pragmatik karakteri olarak değerlendirdiğim Özlem, sanırım politik olarak bazı sıkıntılar barındırıyordu. Filmdeki bütün karakterlerle izleyici olarak bir tür hesaplaşma yaşarken, Özlem hariç hepsinin bir şekilde kendini doğruladığını farkettim.

Salih, gerek kendi çocukluğuyla kurduğu ilişki gerek Hakan’a ilettiği hayat bilgisi üzerinden gerek aile geçmişiyle psikopat karakterinin nedenlerini açığa vuruyor ve zaten filmin sonunda da öldürülüyor. Sadece konuşup bir türlü harekete geçemeyen Murat, ait olduğu sınıfın ve kuşağın tipik olmaya oldukça yakın, okumuş ve okuması bir türlü bitmeyen ve üretmeye geçemeyen insan örneği olarak karşımıza çıkıyor. Murat’ın düzene söylenen ama isyan etmeyen, halini kendisine “abi” diye hitap eden karısından daha kolay kabullenmiş tavrı, izleyicide koca bir kuşak nezdinde acıma hissi yaratıyor. Filmin sonunda Hakan ve Özlem’den para sızdırmaya çalışması bile bu kuşağın kendini içine soktuğu/atıldığı atalet ve yitiklik halinin yıkıcılığı yanında, ne yazık ki artık kanıksanmaya başlanmış bir hakikat olarak neredeyse hafif kalıyor. Varoluşu ve hayattan beklentileriyle mütevazi bir çizgide duran Hakan karakteri ise, Salih cinayetine nefsi müdafa süsü vermek için giriştiği akıl almaz kurnazlıkla izleyiciyi şaşırtıyor. Ne film boyunca sergilediği naifliğinden, ne Özlem’e aşkını itiraf ederken utangaç ama kaba tavrından eser kalmıyor. Hemen sonrasında gerçekliğini sarsılarak yaşadığı ama planladığı cinayeti kendisinden beklenmeyen bir incelikle hem de bir an önce Salih’in kendisine verdiği sustalıyla işliyor. Kaçarken, kameraya bakışıyla şimdiye kadar gizlediği kurnazlığını da izleyici karşısında doğruluyor.

Hakan’ı cinayete iten ve bir anlamda Hakan’ın günahını izleyici karşısında boynundan alan Özlem’e gelince. Salih’e benzer tarafları olmakla birlikte Salih’ten genç bir kuşaktan gelmesi ve kadın olmasıyla filmin diğer bütün karakterlerinden ayrı bir yere sahip. Cinselliğini veya uyuşturucu kullanmasını bir tür özgürlük gibi yaşarken bile aslında bunları otoriteye karşı bir başkaldırı olarak yaşamadığı ölçüde bir ikiyüzlülüğün kurbanı haline gelerek Salih’in ona yaptıklarını kimselerle paylaşamıyor. Bu açıdan bakıldığında Özlem filmdeki en yalnız karakter. “Polise gidelim mi?” diye sorarken Hakan’a, açık bir şekilde yanında durabilecek birini arıyor. Kendince geçerli sebepleri olan Hakansa buna yanaşmıyor.

Final sahnesinde Hakan’ı, hayallerini süsleyen kadınla, onu “kız olmamasına”, arasıra “uyuşturucu kullanmasına” rağmen kabul eden, uğruna cinayet işlediği Özlem’le yuva kurmuş halde buluyoruz. Amacına ulaşmış görünen Hakan halinden çokta memnun görünmüyor. Onun memnuniyetsizliğinin nedeni büyük hayallerini kurduğu hayatın küçüklüğü değil gibi. Hatta Murat’ın, cinayeti şantaj olarak kullanarak para sızdırması bile değil. Onun hayal kırıklığı ve bıkkın görünütüsünün nedeni belli ki Özlem’in ta kendisi. Özlem’in son sahnede karnında 7 aylık çocuğuyla bile soğuk kanlılıkla Murat’ı ortadan kaldırmayı teklif etmesi, izleyicinin gözünde onu bir femme fatale, Hakan’ı ise mağdur yapıyor. Sanırım benim canımı sıkan da bu oluyor.

İstanbul´da kentsel rantların önem kazandığı 2000´li yıllar, ´çöküntü alanı´ olarak değerlendirilen mahallelerin, yenileştirilmesi ve soylulaştırılması politikalarının harekete geçtiği yıllardır.

Bu politikalardan etkilenen ilk mahalle Sulukule, İstanbul´un tarihi yarımadasında, kara surlarının yanında yer alır. Sulukule, dünyada bilinen ilk Roman yerleşimi olma özelliğini taşımaktadır. Mahallenin sosyo-ekonomik kalkınmasını sağlayan ‘eğlence evlerinin’ 90´lı yıllarda kapatılmasıyla burada yaşayan Romanlar fakirliğe teslim olur.

Yaklaşık bin yıllık geçmişiyle Roman yaşam kültürünün şekillendirdiği Sulukule için “Önce İnsan” sloganıyla başlayan Kentsel Yenileme Projesi kapsamında Aralık 2006´da “Acele Kamulaştırma Kararı” çıkar. Sulukule sakinlerine alternatif olarak 45 km. uzakta, Taşoluk beldesinde yer alan, taksitlerini ve giderlerini karşılayamadıkları TOKİ konutları sunulur.

Bugün, İstanbul´da mahalle hayatı geleneğinin yaşamış olduğu nadide mahallelerden Sulukule´den geriye kalanlar, yerli yabancı sanatçıların, akademisyenlerin, STK´ların, dünyaya seslerini duyurabilseler de ne Sulukule’nin ne de Romanların durumunda bir iyileştirme yapmaya yetmemiş çabaları, tezleri, şarkılarıdır.

Komşunuzla kalın!